Về Cát Đằng, xem chế tác sơn mài

So sánh sản phẩm 0
  • Chưa có sản phẩm
Giỏ hàng 0
  • Chưa có sản phẩm

Về Cát Đằng, xem chế tác sơn mài

Suốt thời kỳ phong kiến Đại Việt ở đâu cũng thấy nghề sơn từ xứ Đông, xứ Đòai, Nam và Bắc. Xứ Đông có làng Hà Cầu (Đồng Minh, Vĩnh Bảo, Hải Phòng) nổi tiếng bởi nghề sơn và tạc tượng. Vùng Hà Tây thuộc xứ Đòai xưa có nhiều làng sơn như Chuyên Mỹ, Bối Khê, Bình Vọng, Hạ Thái, Văn Giáp, Xứ Bắc có Đình Bảng (Từ Sơn, Bắc Ninh) cũng có làng sơn quang Cát Đằng, nay thuộc Ý Yên Nam Định.


Làng Cát Đằng, xã Yên Tiến, huyện Ý Yên là một trong số ít làng trong cả nước vinh dành về các tác phẩm sơn mài. Được biết ông tổ nghề của làng là Ngô Dũng và Đinh Ba, làm quan thời Đinh thế kỷ XI. Hàng năm, làng Cát Đằng đều tổ chức lễ hội giỗ tổ nghề vào rằm tháng giêng âm lịch để tưởng nhớ hai vị.

Các tác phẩm sơn mài của Cát Đằng gồm tranh, hoành phi, câu đối, đồ thờ cúng, mành chem bàn ghế, đĩa bát...xưa kia đều là vật phẩm cống vua và được dùng để trang trí trong các danh lam thắng cảnh, di tích lịch sử như Chùa Hương, Chùa Thầy, lăng tẩm và cung đình của Cố đô Huế...

Bằng nhiều kỹ thuật và đôi bàn tay khéo léo, các nghệ nhân làng nghề đã tạo được những tác phẩm nghệ thuật giá trị cao, có chủ đề phong phú từ miêu tả các linh vật tứ thời qua hình ảnh long ly quy phụng, mai lan cúc trúc, tới chủ đề làng quê và sản xuất nông nghiệp như rừng cọ đồi chè cảnh đi cấy, đánh cá, chăn trâu, cảnh biển. các di tích văn hóa lịch sử như Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh, Cố đô Huế, Chùa Một Cột, Chùa Thiên Mụ, Tháp Rùa, đền Ngọc Sơn, đền Trấn Vũ và các chủ đề hội họa hiện đại ...thể hiện vẻ đẹp rực rỡ và độc đáo trên gỗ và nứa là hai chất liệu bền tốt kết hợp với lớp sơn dầu bóng láng có thể tồn tại 300-400 năm.

Để làm một tác phẩm sơn mài, cần có hai nguyên liệu chính là gỗ hoặc nứa dựng vóc - xương cốt của tác phẩm; các loại sơn then, sơn cánh gián, dầu trầu, dầu trám, nhựa thông...làm chất kết dính; các loại son, mầu, mảnh vàng bạc lá, vỏ trai ốc (xà cừ), vỏ trứng, cật tre...để vẽ khắc trên vóc cũng là da thịt tạo nên bề mặt tác phẩm.

Đầu tiên, nghệ nhân chọn nguyên liệu thật tốt, nếu là nứa thì phải là những cây nứa bánh tẻ - loại nứa không non không già đem ngâm nước trong ít nhất 6 tháng để nứa có thể chịu được sự nứt nẻ, mối mọt.

Lấy nhựa sơn từ cây sơn đem về đổ vào sải tre, đậy kín bằng nút giấy làm sơn sống, đề càng lâu càng tốt, nhựa sẽ lắng xuống thành nhiều lớp cho ra nhiều loại sơn, lớp trên cùng màu sẫm còn gọi là sơn mặt là loại sơn tốt nhất dùng pha trộn với những loại sơn khác ở phía dưới tạo nên sơn chín dùng khi sơn lần cuối khi dựng vóc hay khi vẽ tranh. Tiếp tục đổ sơn vào sải tre, dùng chày gỗ khuấy đều trong ba ngày, mỗi ngày khoảng 10 giờ, sơn sẽ trông có màu nâu cánh gián. Đổ thêm ít nhựa thông sơn sẽ bóng hơn. Nếu đổ sơn vào chậu sành và dùng chày sắt khuấy sẽ cho màu đen.

Pha màu vẽ bằng cách lấy những loại bột không hòa tan trộn đều với sơn. Thông thường những màu là màu xanh dương, xanh da trời,. vàng , đỏ, tím hồng,...Riêng màu trắng có thể dùng bột trắng hoặc dùng xà cừ sẽ cho nhiều màu sắc lóng lánh. Phải trộn màu sơn sao cho khi "ra lò" tác phẩm vẫn giữ nguyên được màu sắc trước mọi thời tiết, màng sơn bóng đẹp, cứng rắn, chịu mài mòn và vẫn co giãn tốt, không tan trong các loại dung dịch hay điều kiện nóng lạnh.

Sau đó, nghệ nhân sẽ thiết kế vóc - xương cốt tác phẩm, phủ sơn, đánh bóng, mài, sửa lỗi, lại phủ sơn, đánh bóng, mài...Quy trình pha chế và thao tác kỹ thuật chặt chẽ mang bí quyết nhà nghề, kết hợp với sự phân tích thấu đáo về các yếu tố cơ lý và hóa học nhiều lần tỉ mỉ, chính xác để có một tác phẩm đẹp ưng ý.

Khi làm vóc chọn loại gỗ hoặc nứa sạch, khô nhẵn, không rạn nứt. Pha, vót, đánh bóng, uốn ghép chúng chặt với nhau theo hình dạng sau này của tác phẩm (như hình vuông của một bức tranh, hình tròn của một chiếc đĩa, hình tròn hoặc đa cạnh của một cái bình, hũ). Kế đó, quét một lớp sơn sống lên cả hai mặt gỗ/nứa rồi bọc vải lụa để khô và sơn lại nhiều lần. Đặt vào chỗ mát khoảng hai ngày, đợi lớp sơn phủ vải khô sẽ quét thêm một lớp nữa và trát mát tít kín các kẽ, các vết ghép trên tấm gỗ/nứa bằng đất sét, mùn giấy hoặc bột đá trộn sơn sống, đảm bảo tấm vóc sau này sẽ không bị thấm nước, mốc meo, mối mọt.

Khi mát tít khô tiếp tục quét sơn và đợi khô thì dùng bột đá và nước khoảng ba lần, mỗi lần cách nhau vài ngày, đặt chỗ mát sau đó mài và sơn một lần nữa nhằm tạo nên bề mặt trơn bóng, nhẵn mịn của tác phẩm.

Việc dựng vóc tốt sẽ giúp tác phẩm sơn mài bền lâu. Nhưng cái quyết định tác phẩm có đẹp hay không, được yêu thích hay không, lại phụ thuộc vào hoa văn, hình ảnh trên đó, hay nói cách khác là diện mạo của một bức tranh , một chiếc đĩa, cái bình. Và như vậy, là nó phụ thuộc vào nghệ thuật điêu khắc, khảm và vẽ hình của nghệ nhân.

Để vẽ được đẹp ngoài năng khiếu một nghệ nhân làng Cát Đằng phải học ít nhất hai năm. Nghệ nhân dùng phấn hoặc bút chì phác họa hình vẽ lên mặt vóc, rồi dùng sơn vẽ theo những đường phấn đó. Cứ xong một lớp mầu lại nghỉ hong cho khô mới vẽ tiếp lớp khác.

Nếu khảm xà cừ/vỏ trứng thì dùng dao chích lên bề mặt vóc đến sát mặt vải, phết một lớp sơn đen dính và đặt những hoa văn, họa tiết đã cắt từ xà cừ/vỏ trứng áp vào đó, dùng búa gỗ gõ nhẹ cho xà cừ/ vỏ trứng dính chặt vào lớp sơn chưa khô phía dưới. Muốn thếp vàng bạc làm tương tự. Khi đã vẽ, khảm xong toàn bộ bề mặt, nghệ nhân sẽ phải quét hai lớp sơn nữa sau đó đem mài bằng bột đá màu, bột than và nước. Cuối cùng đánh bóng bằng tóc rối hoặc bông với bột than mịn. Trong quá trình làm, màu sắc, hoa văn, hình ảnh trên tác phẩm sẽ hiện lên xinh đẹp, và bề mặt tác phẩm cũng mỗi lúc thêm sáng bóng, đến đây một tác phẩm sơn mài mới hoàn chỉnh.

Các sản phẩm sơn mài Cát Đằng đã có mặt ở nhiều quốc gia như Anh, Pháp, Mỹ, Nhật và Đông Nam Á. Hiện nay, nhiều sinh viên mỹ thuật thường tìm về làng Cát Đằng học hỏi các nghệ nhân kỹ nghệ sơn mài.

Tin tức khác